Gebelikte Preeklampsi Taraması: Risk Faktörleri, Tanı ve Tedavi

Preeklampsi, gebeliğe özgü ciddi bir komplikasyondur. 20. gebelik haftasından sonra yeni başlayan yüksek tansiyon ve eşlik eden organ disfonksiyonu (böbrek, karaciğer, trombosit, nörolojik) ile tanımlanır. Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre gebelikte ölüm nedenlerinin önemli bir bölümünü oluşturur. Türkiye ve dünya genelinde gebeliklerin %3–5'inde görülür; şiddetli formları tanınmadığında hem anne hem bebek için yaşam kaybı riski yüksektir.

Bu rehber, preeklampsinin nasıl taranacağını, hangi belirtileri takip etmek gerektiğini, şiddetli forma ilerlemeyi nasıl yakalayacağını ve tedavi yaklaşımını tek sayfada toplar. Amaç korku yaratmak değil, farkındalık oluşturmak — erken tanı, doğru yönetimle çoğu gebede iyi sonuç verir. Hipertansiyon çerçevesi için Yetişkinde Hipertansiyon Rehberi'ne, acil yönetim için Hipertansif Kriz yazısına, gebelikte ilaç seçimi için Tansiyon İlaçları Karşılaştırması'na bakabilirsin.

Ana kaynaklar: NICE NG133 (2023 güncellemesi, Hypertension in pregnancy) ve WHO 2020 preeklampsi önleme rehberi. Destekleyici kaynaklar: ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) kılavuzları, Cochrane CD004659 (aspirin profilaksisi) ve Mayo Clinic.

Preeklampsi nedir? Tanı kriterleri

NICE NG133 (2023) tanı kriterleri:

1. Yeni başlayan hipertansiyon: Gebeliğin 20. haftasından sonra sistolik ≥ 140 mmHg ve/veya diyastolik ≥ 90 mmHg. En az iki ayrı ölçüm (4 saat arayla) ile doğrulanır.
2. Organ disfonksiyonu: Aşağıdakilerden en az biri:
   • Proteinüri (idrarda protein) — spot idrarda protein/kreatinin oranı ≥ 30 mg/mmol veya 24 saatlik idrarda ≥ 300 mg
   • Böbrek fonksiyon bozukluğu (kreatinin yükselmesi)
   • Karaciğer fonksiyon bozukluğu (AST/ALT yükselmesi)
   • Trombositopeni (< 150.000/mm³)
   • Nörolojik belirtiler (baş ağrısı, görme bulanıklığı, klonus)
   • Akciğer ödemi
   • Fetal büyüme kısıtlaması

Şiddetli preeklampsi kriterleri: tansiyon ≥ 160/110 mmHg ya da yukarıdaki organ disfonksiyonu belirtilerinden birinin şiddetli görülmesi. Şiddetli preeklampsi obstetrik acildir.

Gebelikte hipertansiyon türleri

En dramatik tablolar şiddetli preeklampsi, eklampsi ve HELLP sendromudur. Üçü de yüksek mortalite ve morbidite taşır; hızlı tanı ve uzman yönetimi hayat kurtarıcıdır.

Risk faktörleri ve tarama

NICE NG133 (2023) risk faktörlerini iki grupta inceler: yüksek risk ve orta risk. Yüksek riskten bir kriter VEYA orta riskten iki kriter varsa düşük doz aspirin profilaksisi önerilir (aşağıya bakın).

Düşük doz aspirin profilaksisi

Preeklampsi önlemede en güçlü kanıta sahip müdahale düşük doz aspirin profilaksisidir. Cochrane CD004659 sistematik derlemesi (33 randomize çalışma, 42.000+ gebe), yüksek riskli gebede günlük 75–150 mg aspirinin preeklampsi riskini yaklaşık %60 azalttığını gösterdi.

• Doz: Günlük 100–150 mg (Türkiye pratiğinde 100 mg yaygın).
• Başlangıç: 12–16. gebelik haftası.
• Süre: 36. haftaya kadar veya doğum zamanına kadar.
• Zaman: Gece yatarken (gündüze göre preeklampsi önleme etkisi daha yüksek).
• Endikasyon: Yüksek riskten ≥ 1 veya orta riskten ≥ 2 faktör.

Aspirin kullanımı gebeliğin üçüncü trimesterinde fetal duktus arteriyosusun erken kapanmasına neden olabileceğinden 36. haftadan sonra kesilmesi önerilir. Kanama bozukluğu olanlarda, peptik ülserli hastada ve aspirin alerjisinde kontrendikedir — alternatif stratejiler (yakın takip, gerekirse kalsiyum takviyesi) değerlendirilir.

Belirtiler: hangi bulgulara dikkat?

Bu belirtilerin bazısı hafif gebelik yakınmalarıyla (baş ağrısı, ödem) karışabilir. Farkı, şiddet ve kalıcılık belirler. 20. hafta sonrası baş ağrısı, görme değişikliği ve karın ağrısı kombinasyonu yüksek preeklampsi şüphesi uyandırmalı.

Takip ve yönetim

NICE NG133 hafif preeklampsi (organ hasarı yok veya hafif, tansiyon 140–160/90–110) ve şiddetli preeklampsi için farklı yönetim önerir.

İlaç seçimi: gebelikte güvenli olanlar

Gebelikte antihipertansif ilaç seçimi maternal ve fetal güvenliğe göre yapılır. Tansiyon ilaçları karşılaştırma yazısı gebelikteki kontrendikasyonları detaylı ele alır. Özetle:

• Labetalol: Beta+alfa bloker, gebelikte güvenli ve hızlı etki. Birinci tercih oral ve IV.
• Metildopa: Eski ilaç ama uzun güvenlik verisi, gebelikte tercih edilen alternatif.
• Nifedipin (uzun etkili): CCB, 2. trimesterden itibaren oral. IV değil.
• Hidralazin: Şiddetli preeklampside IV tercih.
• Magnezyum sülfat: Antihipertansif değil; nöbet önleme amaçlı. Şiddetli preeklampsi ve eklampside standarttır.

Doğum kararı: ne zaman ne yapılır?

Preeklampsi tedavisinde "gerçek" çözüm doğumdur — plasenta uzaklaştırılınca durum hızla geriler. Ama doğum zamanı fetal olgunluk ile maternal risk arasında dengede karar verilir.

• Hafif preeklampsi + 37. hafta ve üstü: Doğum önerilir.
• Hafif preeklampsi + 37. hafta altı: Stabil takip; 37. haftada doğum planlanır.
• Şiddetli preeklampsi + 34. hafta ve üstü: Doğum önerilir.
• Şiddetli preeklampsi + 34. hafta altı: Annede stabilizasyon + fetal akciğer olgunlaştırmak için steroid + 48 saat sonra doğum (duruma göre).
• Eklampsi / HELLP: Anne stabilize edildikten sonra acil doğum, gebelik haftasından bağımsız.

Vaginal doğum ya da sezaryen kararı obstetrik ekibin klinik değerlendirmesine bağlıdır. Şiddetli preeklampside sezaryen sık tercih edilir (hızlı müdahale için).

Gelecek gebelikler ve uzun vadeli takip

Preeklampsi yaşamış kadın gelecek gebeliklerde ~%15 tekrar riski taşır. Tekrar riski azaltmak için gelecek gebelikte düşük doz aspirin profilaksisi kesinlikle önerilir. Uzun vadeli kardiyovasküler takip de kritik — preeklampsi öyküsü olan kadınlarda hipertansiyon, kardiyovasküler hastalık ve tip 2 diyabet gelişme riski yaşam boyu artmıştır (ACOG 2020).

Önerilen uzun vadeli takip:

• 6. hafta postpartum: Tansiyon kontrolü, lab takibi.
• 3–6 ay postpartum: Hipertansiyon sebat ediyorsa kardiyoloji yönlendirmesi.
• Yıllık: Tansiyon ölçümü, lipid profili, glukoz. Evde tansiyon ölçümü rehberi faydalı bir destek kaynağıdır.
• Yaşam tarzı: Akdeniz tipi beslenme, haftada 150 dakika egzersiz, tütün/alkol kaçınma.

Pratik rehber: bu durumda ne yaparım?

Üç gerçek senaryo üzerinden eylemleri görelim.

"İlk gebeliğim, 32. haftadayım. Tansiyon 148/95, hafif ödem. Doktor aspirine başlamadı. Endişelenmeli miyim?"

Hekimine hemen başvur — bu gestasyonel hipertansiyon tanısıdır ve preeklampsiye ilerleme riski vardır. Rutin ölçümde 140/90 üstü değerler 4 saat arayla iki kez onaylanırsa tanı konulur. İdrar protein testi (spot veya 24 saat), tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek enzimleri istenir. Aspirin genellikle 12–16. haftada başlatılır; 32. haftada başlaması uygun değil — etkisi sınırlı. Ama yakın takip, gerekirse oral antihipertansif (labetalol veya nifedipin) başlanır. Şiddetli belirti (baş ağrısı, görme bulanıklığı, epigastrik ağrı) olursa doğum hastanesine acil başvur.

"Önceki gebeliğimde preeklampsi yaşamıştım. Şimdi tekrar gebeyim, 10. haftadayım. Ne yapmalıyım?"

Çok iyi bir zamanlama — aspirin profilaksisinden belirgin fayda göreceksin. Hekiminle konuş, 12–16. haftadan itibaren günlük 100–150 mg düşük doz aspirin başla (NICE NG133). Cochrane verisine göre bu tekrar riskini ~%60 azaltır. Ayrıca: her muayenede tansiyon ve idrar protein, 20. haftadan sonra uterin arter Doppler ve PlGF testi yüksek riskli kliniklerde yapılabilir. Evde düzenli tansiyon ölçümü faydalı — sabah ve akşam. Ani yükselme, baş ağrısı, görme bulanıklığı olursa doğum hastanesine acil başvur.

"35 haftalık gebeyim. Aniden şiddetli baş ağrısı ve görme bulanıklığı başladı. Tansiyon 170/115 ölçüldü."

Bu şiddetli preeklampsi — obstetrik acildir. Derhal doğum hastanesine başvur (aile hekimi polikliniğine değil, direkt doğum hastanesi acil servisi). 112 arayabilir veya seni götürebilecek birini hemen ara — kendi başına araç kullanma. Hastanede IV magnezyum sülfat (nöbet önleme) ve IV antihipertansif (hidralazin, labetalol) başlanır. 34 hafta üstü olduğun için doğum değerlendirmesi yapılır; bu durumda genellikle doğum önerilir. Bebek ve anne için en güvenli yol budur.

Sonuç: farkındalık hayat kurtarır

Preeklampsi önlenebilir, tedavi edilebilir ama tanınmadığında ölümcül olabilir. Yüksek riskli kadında 12–16. haftadan itibaren düşük doz aspirin, tüm gebelerde her muayenede tansiyon ve idrar protein kontrolü standarttır. Baş ağrısı, görme bulanıklığı, epigastrik ağrı gibi alarm belirtilerinde doğum hastanesine başvuru gecikmemelidir.

Gebelik, hipertansiyon yönetiminde özel bir dönemdir. Önceki preeklampsi öyküsü olan kadınlarda gelecek gebeliklerde koruyucu önlem kritik, uzun vadede kardiyovasküler risk takibi ömür boyu. Önleme ve erken tanı, modern obstetrik bakımın en değerli araçlarındandır.