Cilt ve Saç Sağlığı Rehberi: Akne, Ekzema, Psoriazis, Cilt Kanseri ve Saç Dökülmesi

Cilt vücudun en büyük organıdır — bir yetişkinde ortalama 2 m² yüzey ve 3,5 kg ağırlık. Üç katmandan oluşur: epidermis (dışta, bariyer ve su tutma), dermis (kollajen + damar + sinir), hipodermis (yağ dokusu). Patojenlere karşı birinci savunma hattıdır; termoregülasyon, D vitamini sentezi, dokunma algısı ve psiko-sosyal "kimlik yüzü" işlevlerini taşır. Saç da cildin bir uzantısıdır — kıl kökü (folikül) dermiste konumlanır ve döngüsel olarak büyür, dinlenir, dökülür.

Uluslararası otoriteler (NIAMS, CDC, NCI, NICE) yetişkin dermatolojisinin en sık durumlarını belirler. Bu liste akne vulgaris, atopik dermatit (ekzema), psoriazis, rozase ve androgenetik alopesiyi içerir. Güneş kaynaklı cilt kanseri (bazal hücreli, skuamöz hücreli, melanom) ve telogen effluvium da bu kapsamdadır. Her biri farklı patofizyolojiye sahiptir ama ortak bir zemin paylaşır: düzenli bakım + erken tanı uzun vadeli yaşam kalitesini belirler.

Bu rehber uluslararası otorite kaynaklarına dayanır. Her konu için farklı bir otorite baz alındı: akne için NICE NG198, atopik dermatit için NIAMS, psoriazis için Mayo Clinic, rozase için Cleveland Clinic. Saç dökülmesi için Cochrane sistematik derlemeleri, cilt kanseri ve UV koruması için CDC ile NCI kullanıldı. Hiçbir Türk devlet organı, üniversite, dernek ya da özel hastane grubu birincil kaynak olarak alıntılanmamıştır (bkz. editoryal politika). Amaç halkın anlayabileceği ama kanıt temelli bir dermatoloji özeti sunmaktır.

Akne vulgaris — ergen ve erişkin

Akne, sebum üretimi + folikül tıkanması + Cutibacterium acnes kolonizasyonu + inflamasyon dörtlüsünden doğar. Ergenlerin %85'inin bir dönem yaşadığı en sık cilt hastalığıdır; 30 yaş üstü kadınlarda "erişkin akne" şeklinde de sık. Hafif (komedonal), orta (papülopüstüler) ve şiddetli (nodülokistik) olarak sınıflanır.

NICE NG198 (2021, 2023 güncellemesi) birinci basamak tedavide sabit doz topikal kombinasyon tercih ediyor: adapalen + benzoil peroksit ya da klindamisin + benzoil peroksit, 12 hafta. Yanıtsızlıkta oral antibiyotik (doksisiklin, lymecycline) eklenir — maksimum 6 ay, monoterapi değil topikal ile kombinasyon halinde. Oral retinoid (izotretinoin) dermatolog tarafından şiddetli ya da dirençli olgularda reçete edilir; kadınlarda gebelik önleme programı zorunludur (teratojen).

Atopik dermatit (ekzema)

Atopik dermatit, kronik-tekrarlayan inflamatuar bir cilt hastalığıdır. NIAMS çerçevesinde genellikle çocuklukta başlar ama herhangi bir yaşta ortaya çıkabilir; çocuk + ergen nüfusun %10-20'sini etkiler. Patogenez üç ayaklıdır: filaggrin gibi cilt bariyer proteinlerinde genetik mutasyon, immün disregülasyon, çevresel tetikleyiciler (kuru hava, allerjenler, sabun, stres). Astım + alerjik rinit + gıda alerjisi ile birlikteliği ("atopik yürüyüş") sıktır.

Belirtiler: şiddetli kaşıntı, kırmızı-pembe plaklar, kuru pul pul cilt, dirsek-diz arkası-boyun-yüz yerleşimi. Kaşıma + enfeksiyon + uyku bozukluğu + kaygı + depresyon döngüsü yaşam kalitesini belirgin bozar. Mental sağlık rehberi.

Tedavi basamağı:

1. Emolliyentler (günlük nemlendirici): bariyer onarımı — tedavinin temeli. Gün içinde birçok kez, özellikle yıkama sonrası dakikalar içinde.
2. Topikal kortikosteroid: alevlenmede kısa süreli (1-2 hafta); şiddete göre güç seçilir (hidrokortizon düşük, mometazon orta-yüksek, klobetazol çok yüksek).
3. Topikal kalsinörin inhibitörü: takrolimus, pimekrolimus — yüz ve kıvrım bölgelerinde steroid yerine, uzun süreli idame.
4. Fototerapi: dar bant UVB — orta-şiddetli yaygın hastalıkta.
5. Sistemik: siklosporin, metotreksat, azatiyoprin; yeni biyolojikler (dupilumab — IL-4/13 bloker) ve JAK inhibitörleri (upadasitinib) — refrakter şiddetli olgularda.

Psoriazis (sedef hastalığı)

Psoriazis, T-hücre aracılı otoimmun bir inflamatuar hastalıktır. Mayo Clinic verilerine göre erişkinlerin %2-3'ünü etkiler; iki pik yaşı vardır — 20'li ve 50'li. Plak tip en sık (%90): gümüşî-beyaz pullu, kalın, iyi sınırlı kırmızı plaklar — dirsek, diz, saçlı deri, sakrum yerleşimi. Diğer tipler: guttat (noktalı, genellikle streptokok enfeksiyonu sonrası), ters (kıvrım bölgelerinde), püstüler, eritrodermik.

Psoriazis yalnızca cilt hastalığı değildir — sistemik inflamatuar bir durumdur. Hastaların %30'unda psoriatik artrit gelişir (tendon-eklem tutulumu). Kardiyovasküler hastalık, tip 2 diyabet, yağlı karaciğer ve metabolik sendrom riski artar. Depresyon komorbiditesi yüksek.

Rozase — yüzün yanan kırmızılığı

Rozase, yüzde (özellikle yanak, burun, çene, alın) tekrarlayan kızarıklık + damar görünürlüğü + papül-püstül oluşumuyla seyreden kronik bir durumdur. Cleveland Clinic verilerine göre 30-50 yaş arası açık tenli kadınlarda sık; ama her cildi etkileyebilir. Dört alt tip: eritematotelanjiektatik (kızarıklık + damar), papülopüstüler (akne-benzeri), fimatöz (burun derisi kalınlaşması — rinofima), oküler (göz tutulumu, kuruluk).

Tetikleyiciler: güneş, sıcak içecek, baharatlı yemek, alkol (özellikle kırmızı şarap), stres, sıcak-soğuk ani geçişler, bazı kozmetikler. Tedavi:

• Genel: tetikleyici günlüğü tut, güneş koruması (SPF 30+) — rozase için en önemli tek önlem.
• Topikal: metronidazol, ivermektin (papülopüstüler), azelaik asit (inflamasyon), brimonidin (geçici kızarıklık azaltma).
• Oral: düşük doz doksisiklin (40 mg modifiye-salım) orta-şiddetli olguda.
• Işık/lazer: kalıcı kızarıklık + damar için IPL, vasküler lazer.
• Oküler rozase: suni gözyaşı + kapak temizliği + oral doksisiklin; oftalmolog değerlendirmesi.

Saç dökülmesi

Saç büyüme döngüsü üç fazlıdır: anagen (büyüme, 2-7 yıl), katagen (geçiş, 2-3 hafta), telogen (dinlenme ve dökülme, 3 ay). Günde 50-150 tel dökülme normaldir. Patolojik saç dökülmesinin en sık iki nedeni androgenetik alopesi ve telogen effluviumdur.

Androgenetik alopesi hem erkek hem kadında genetik yatkınlık + dihidrotestosteron (DHT) duyarlılığıyla folikül miniatürizasyonuna neden olur. Erkekte ön saç çizgisi çekilmesi + tepe açılması (Norwood skalası), kadında orta hat incelmesi (Ludwig skalası) tipik. Cochrane sistematik derlemesi topikal minoksidil (erkek %5, kadın %2-5) ve oral finasterid 1 mg/gün (erkeklerde; gebe kadınlarda mutlak kontrendikedir) için orta-kalitede kanıt gösteriyor. Dutasterid daha güçlü ama off-label. Saç dökülmesi cluster'ı nedenleri, tanı yolunu ve 12 aylık tedavi takvimini ayrıntılandırır.

Telogen effluvium, büyük bir stres (ağır hastalık, ameliyat, aşırı kilo kaybı, doğum sonrası, demir eksikliği, tiroit bozukluğu) sonrası 2-4 ay gecikmeli başlayan geçici yaygın saç dökülmesidir. Altta yatan tetikleyici ele alınırsa 6-9 ayda kendiliğinden düzelir. Demir eksikliği anemisi ve Hashimoto gibi tiroit bozuklukları sık arka plan nedenleridir.

Cilt kanseri ve UV koruması

Cilt kanserleri üç ana gruba ayrılır:

1. Bazal hücreli karsinom (BCC): en sık, yavaş büyür, nadiren metastaz yapar — ama yerinde agresif doku hasarı. Yüz-burun-kulak yerleşimi sık. Cerrahi eksizyon + Mohs cerrahisi.
2. Skuamöz hücreli karsinom (SCC): ikinci sık; daha hızlı ilerler, %2-5 oranında metastaz. Kronik güneş hasarı, immünsupresyon risktir.
3. Melanom: en tehlikeli, hızlı metastaz potansiyeli. NCI-SEER 2024 verilerine göre lokalize melanomda 5 yıllık sağkalım %99,4 — erken tanı hayati önem taşır. Bölgesel yayılımda %63,6'ya, uzak metastazda %35,6'ya düşer.

CDC güneş korunması — temel 8 kural

Pratik rehber: bu durumda ne yaparım?

Senaryo 1 — “Yanaklarımda 6 aydır geçmeyen kırmızı lekeler var.” Önce ayırıcı tanı: rozase mi, ekzema mı, seboreik dermatit mi, erişkin akne mi? Tetikleyici günlüğü tutun (kahve, baharatlı yemek, alkol, stres). Günlük SPF 30+ mineral güneş koruyucu + gentle temizleyici ile 2 hafta izleyin. Şiddetli kızarıklık + damar görünümü varsa dermatolog randevusu; topikal metronidazol ya da ivermektin reçetelenebilir.

Senaryo 2 — “Sırtımda kahverengi bir lekeye dikkat etmeye başladım.” ABCDE kuralıyla değerlendirin. Asimetri, düzensiz sınır, birden fazla renk, > 6 mm çap ya da son aylarda değişim = dermatolog (gecikmeyin). Lezyon fotoğrafla + cetvelle ölçüp kayıt altına alın; karşılaştırma tanıyı hızlandırır.

Senaryo 3 — “3 aydır saçlarım avuç avuç dökülüyor.” Telogen effluvium ihtimali yüksek — 2-4 ay önceki bir olayı (ağır hastalık, ameliyat, doğum, aşırı kilo kaybı, COVID-19, şiddetli stres) sorgulayın. Hekim değerlendirmesi: tam kan sayımı, ferritin, TSH, D vitamini, B12. Altta yatan tetikleyici düzeltilirse saç 6-9 ayda geri gelir. Ön saç çizgisi çekilmesi + tepe incelmesi varsa androgenetik alopesi — minoksidil + (uygunsa) finasterid kanıta dayalı seçenek.

Cilt ve saç, iç sağlığın dış aynasıdır. Akne, ekzema, psoriazis ve rozase gibi kronik durumlar düzenli bakım + doğru ilaçla çok iyi yönetilebilir; kontrolsüz bırakıldığında ise yaşam kalitesini belirgin bozar. Cilt kanseri — özellikle melanom — dermatolojinin en önemli önlenebilir hastalıklarındandır; SPF 30+ + düzenli kendi-kendini muayene + ABCDE dikkatiyle erken yakalanabilir. Saç dökülmesi cluster'ı bu rehberin ilk uydu makalesidir; akne, atopik dermatit ve melanom ileride ayrı cluster'lar olarak eklenecek.